Bodemleven en structuur verbeteren

Bodemleven

Iedere bodem bevat vele soorten diertjes en organismen die hun eigen rol hebben in de bodem. Samen zorgen zij voor de bodemstructuur. Met het blote oog zie je regenwormen, aaltjes, springstaarten, duizendpoten. Er zit ook veel leven in de bodem die je niet kan zien met het blote oog. Dit zijn micro-organismen zoals bacteriën, schimmels, microrhyza (symbiose tussen schimmels en plantenwortels) en eencelligen (protozoën). Dit bodemleven zorgt voor de afbraak van organische materiaal en voor holtes die zorgen voor zuurstof in de bodem.  

Insecten worden gegeten door vogels en amfibieën. De larven van insecten zoals zweefvliegen, zitten in de bodem en zijn belangrijk voor de structuur van de bodem. Zweefvliegen bestuiven bloemen zodat er vruchten en zaden ontstaan en daarmee ons groente en fruit, zegt Hans Kroon

Het bodemleven is afhankelijk van de suikers die zijn overgebleven uit het organisch materiaal en van het achtergebleven organisch materiaal. Het bodemleven biedt plantenwortels bescherming en helpt planten bij het opnemen van voeding uit de bodem. Zonder deze micro-organismen kunnen planten niet goed leven en kunnen planten minder goed groeien of ontstaan er voedingstekorten in de plant. Daardoor worden planten gevoelig voor schimmels en plagen omdat hun immuunsysteem omlaaggaat.  

Gebrek aan bodemleven kan ontstaan door het langdurig onder water staan van de grond, diep spitten of keren van de grond, het uitgraven van de grond en later weer terugbrengen waardoor de toplaag onder komt te liggen, zuurstofgebrek door het vastrijden of aanlopen van de grond, het gebruiken van veel potgrond (steriel gemaakt) waardoor het bodemleven zich niet goed kan ontwikkelen, het gebruik van kunstmest en chemische bestrijdingsmiddelen haalt de bodem uit balans en vernietigt het. Het bodemleven verschilt per laag van 10 cm en gaat dood als de omstandigheden veranderen. Het herstellen van het bodemleven waarvan het bodemleven verdwenen is duurt 3 jaar!  

De bodemstructuur wordt hersteld en verbeterd door de structuur te verbeteren, micro-organismen te enten en organisch materiaal toevoegen. 

Structuurverbetering van de bodem 

De structuur van de bodem kan je op alle grondsoorten verbeteren, maar dan is het wel belangrijk dat je weet op welke grondsoort jouw tuin ligt en wat je waar in je tuin doet of wilt gaan doen.  Het kan met kompostthee, microrhyza korrels, biologische levende compost, houdt de bodem bedekt en laat het blad liggen om te verteren als voedsel voor het leven in de bodem. Verrijk de grond niet of nauwelijks, maar zoek de planten die goed op die grondsoort groeien

Op welke grondsoort tuinier jij? 

Pak eens een handje grond of aarde en voel welke structuur het heeft.  

Klei voelt plakkerig als het nat is en je kunt er dan een bal van kneden. Het bestaat uit heel fijne deeltjes. Als de grond erg droog is dan barst de grond open. In Nederland is er zeeklei en rivierklei.
Löss voelt fluweelzacht of bloemachtig als het droog is. Je kunt er moeilijk een bal van kneden als het vochtig is. 
Zand bestaat uit wat grovere korrels waarvan je geen bal kunt kneden omdat het uit elkaar valt. Het laat goed water door, maar spoelt voedingsstoffen snel weer uit de bodem.
Veen is opgebouwd uit afgestorven plantenresten.  

Gebruik geen turf! Maar verteerde bladaarde of compost 

Turf is vaak door compost gemengd om het waterhoudende vermogen van de grond te vergroten. Turf is afgegraven veengrond dat er honderden jaren over heeft gedaan om te ontstaan. In de Nederlandse veengebieden zijn door het afsteken van turf als brandstof onze beroemde veenplassen ontstaan. De turf uit onze potgrond komt uit een veengebied in Lithouwen waar weinig overblijft van het oorspronkelijke veengebied. Nederland is de grootste afnemer. Dat kan anders.

Om het vochthoudende vermogen van de grond, bodem, aarde te vergroten kan je het beste afgevallen blad laten verteren tot bladcompost. Het blad verteert sneller als er op iedere laag van 5 cm kalk wordt gestrooid.  

Verbeter de structuur van de bodem 

Als je weet op welke grond je tuin ligt kan je daar ook de geschikte planten voor uitzoeken. Alle bodemsoorten hebben hun voor- en nadelen en in alle gevallen kan de structuur worden verbeterd.  

In alle gevallen is het goed om de bovenlaag van 10 cm goed los te maken met een vork en daar een laag met goed verteerde bladaarde of biologische compost doorheen te werken. Dat is voedsel voor het bodemleven en stimuleert de activiteit in de bodem. Als het bodemleven geactiveerd wordt komt er meer zuurstof in de bodem en kunnen de plantenwortels makkelijker voedingsstoffen uit de bodem halen. Loop zo min mogelijk over de grond zodat de grond niet wordt aangedrukt en er makkelijk water en zuurstof in de grond kan komen voor een rijk bodemleven. 

Klei is heel fijn van structuur en houdt goed water vast. Als het droog is barst de grond open. Klei houdt goed voedingsstoffen en vocht vast en is daardoor vruchtbare grond. De plantenwortels makkelijker voedingsstoffen uit de bodem halen, zeker als je ervoor zorgt dat er voldoende verteerd organisch materiaal op valt of door de grond gewerkt wordt. 

Verbeteren van kleigrond kan het beste gedaan worden met basaltmeel, waardoor de grond meer verkruimeld en er meer lucht en water in de grond komt. Laat blad en plantenresten liggen zodat het bodemleven voldoende voedsel heeft en de grond luchtig houdt. Kalk toevoegen zorgt voor een losse structuur van de bodem.  

Leemgrond is iets lastiger. Het is ook heel fijn van structuur, maar verschilt vocht en plakkerigheid. Het heeft meestal een okergele kleur als het vochtig is. Meestal is het goed waterdoorlatend, maar er kan een harde onderlaag in de grond zitten dat geen water doorlaat, waardoor er vochtige plekken ontstaan. Leemgrond kan kalkrijk en kalkarm zijn. Dat kan je zien aan de plantsoorten zien die er van nature groeien. Er zit meestal weinig organische stof doorheen.  

Verbeteren van leemgrond kan door er goed verteerde en gezeefde biologische compost door de bovenlaag heen te werken met een spitvork. Eventueel vermengd met grofkorrelig zand zodat de structuur luchtiger wordt. 

Zand is goed doorlaatbaar en houd weinig voedingsstoffen vast omdat die uitspoelen. Zandgrond warmt snel op in het voorjaar als de zon erop schijnt. Deze grond kan je verbeteren door organisch materiaal toe te voegen zoals verteerde bladaarde of goed verteerde biologische compost.  

Verbeteren van zandgrond kan door er bentoniet (kleideeltjes) door de bovenlaag heen te werken, samen met goed verteerde biologische compost. Micro-organismen toevoegen helpt de plantenwortels om de voedingsstoffen beter uit de bodem te kunnen opnemen. 

Veen is een dikke laag afgestorven planten in moerassen en bewaard gebleven onder natte zuurstofarme omstandigheden. In Noord en West Nederland zijn uitgestrekte veengebieden, hoogveen en laagveen. Gedroogd veen werd gebruikt als brandstof – turf.

Wilde planten vertellen ons welke grondsoort het is 

Wilde planten groeien graag op specifieke bodemsoorten. Ze laten ons de kwaliteit en structuur van de bodem zien. Staan er veel planten van dezelfde soort bij elkaar dan geven zij een indicatie of aanduiding van de bodemvruchtbaarheid, waterhuishouding, stikstofgehalte, zuurtegraad en grondstructuur van de bodem. Dit zijn indicatorplanten  

Bodemanalyse is het nemen van grondmonsters van jouw tuingrond die je opstuurt naar een laboratorium. Daar lezen ze af welke voedingselementen, sporenelementen, zuurgraad en het organische stofgehalte in de bodem zitten. Met deze analyse wordt geadviseerd welke voedingsstoffen toegevoegd kunnen worden voor een gezond en actief bodemleven. 

Op welke grondsoort tuinier jij? Heb je hulp nodig bij het kiezen van geschikte planten?

Maak een belafspraak voor Gratis TuinAdvies

Bronnen: Ruud Snijders van Innogreenhttps://www.wildeweelde.nl/structuurverbetering-bodem
Tuinieren met stinzenplanten, Trudi Woerdeman. pagina 36 en verder Bodem Verbeteren. ISBN 978-90-9031166-1,
https://toverleven.cultu.be/indicatorplanten,
https://nl.wikipedia.org/wiki/Veen_(grondsoort), https://www.ru.nl/personen/kroon-j-de/

sneeuwklokjes in januari

Januari in je tuin

TuinTips en TuinInspiratie voor Januari

Een heel gelukkig en gezond nieuwjaar toegewenst.

Laten we het jaar goed beginnen***** met binnenkort een volle maan. Je ziet de takken van de bomen met hun karakteristieke silhouetten. Met de nieuwe maan op 13 januari 2021 zal je zien dat er grote veranderingen zijn. Gelukkig is er hoop: de eerste sneeuwklokjes bloeien. Nieuw leven met een nieuwe lente in het vooruitzicht.

Je kunt nu starten of verder gaan met je tuin te veranderen en het natuurlijk en speels maken aan het begin van dit mooie nieuwe jaar 2021.   Je zult zien dat er van alles te doen is begin januari.

De bio bloementuin 

Zaaien en kweken 

  • Je kunt nu al siererwten zaaien onder vliesdoek of in de koude bak. Als je ze nu zaait krijgen ze eerder bloemen in grotere aantallen en het bloeiseizoen is veel langer. 
  • Alle groenten met diepe wortels doen het erg goed als je ze begin deze maand zaait zodat ze voldoende tijd hebben om lange wortels te maken. Gebruik diepe potten, bijvoorbeeld waarin rozen of klimplanten hebben gezeten. Vul ze met bio compost en geef die eerst goed water en duw dan een tweetal zaden ongeveer 2,5 cm in de grond. Dek ze af met krantenpapier om ze warm en donker te houden. Ze lopen uit in ongeveer 10 dagen. Kijk uit voor muizen, want die vinden ze heerlijk! 
  • Begin ook met het zaaien van winterharde eenjarigen zoals Cerinthe – Wasbloem, Calendula – Goudsbloem en Nigella – Juffertje-in-`t-groen. 
  • Je kunt ook Anthirrums – Leeuwenbekjes zaaien. Het duurt lang voordat ze uitlopen: 20 weken.  Ze houden van vochtige compost en 21 graden C.  In april kan je ze ook bij een kweker kopen. Ze bloeien vanaf juni. 

Bollen en knollen 

  • Kijk de bloembollen na die je in de schuur hebt gezet om sneller te laten bloeien. 
  • Kijk de uitgebloeide bloembollen na die je in huis had: knip de bloemhoofden af om zaadvorming te voorkomen zodat alle energie terug in de bol gaat. Geef ze wat kalium en knip het groene blad niet af, want die energie wordt in de bol opgeslagen voor volgend jaar! Kalium zit in koolsoorten zoals boerenkool en palmkool. Je kunt een paar bladeren in een laagje water leggen zodat er na een week een extract ontstaat wat je bij de uitgebloeide bollen kunt gieten.

Oogsten uit je tuin 

Dierbare dingen om uit je tuin te halen of er gewoon naar te kijken: 

  • Bollen: sneeuwklokjes, iris reticulata en winterakonieten.
  • Vaste planten: Helleborus orientalis, een supersterke vaste plant.
  • Heesters en bomen: Toverhazelaar, Hazelaar en sierkers Prunus subhirtella ‘Autumnalis’.

Vaste planten, heesters en bomen 

Loop een rondje door je tuin en bekijk de mogelijkheden om langs de paden die je dagelijks gebruikt winterbloeiende en planten of heesters aan te planten zoals toverhazelaar Hamamelis x intermedia ‘Jelena’ of Hamamelis x intermedia ‘Diane’, Viburnum of de geurende Lonicera x purpusii ‘Winter Beauty’.

Snoeien en opbinden

  • Als het heeft gesneeuwd: geniet van het winterlandschap. 
  • Als er veel sneeuw is gevallen verwijder dan met een hark of een bezem voorzichtig de sneeuw van de takken van de heesters en bomen die zwaar overhangen door het gewicht. 
  • Breng een laag van zeker 5 cm compost aan aan de voet van hagen en heesters 
  • Snoei je rozen nu ze slapen. Knip ze af net iets boven een naar buiten gekeerde knop en verwijder kruisende takken en dode of zieke takken. 
  • Snoei de Blauwe regen – Wisteria flink terug tot 2 knoppen en zet de wortels ook terug tot de gewenste breedte. Zo verjong je de plant en krijg je een zee aan heerlijk geurende bloemen. Let op: deze plant is giftig, dus zet het niet bij een plek waar kinderen of huisdieren spelen. 
  • Knip eind januari de vaste planten en grassen af tot 2 cm boven de grond en voer dat af naar de composthoop of groenbak. Let op dat je niet de nieuwe loten van de grassen afknipt en stap voorzichtig tussen de opkomende bloembollen. 
  • Hark de bodem niet kaal! laat tenminste 3 cm blad of fijngeknipte plantenresten liggen zodat de bodem niet uitdroogt en het bodemleven niet verstoord wordt.
  • Knip de leerachtige bladeren van de Helleborus af of dun ze uit zodat je de bloemen goed kunt zien uitlopen. 
  • Begin eind januari met het geven van organische meststof met langzame afgifte. Organische meststof aangevuld met nuttige schimmels (mycorrhiza) mineralen zijn o.a. te koop bij Innogreen – BioBodem of ECO neutraal. Deze meng je lichtjes met de aanwezige bodem. Of bij Abbing – Fertila, dit is gemalen koemest met houtsnippers en mineralen wat je tussen de planten strooit en niet hoeft te vermengen met de bodem. Daarmee verstoor je niet het bodemleven; het is een mulchlaag.
    Natuurlijk kan je ook je zelf gemaakte compost gebruiken. Meng door je eigen compost zeewiermeel, micorrhiza en mineralen zoals lavagruis en strooi dit in een laagje van 3 cm tussen de planten.
  • Snoei de heesters en bomen. Als je niet weet hoe je dat kan doen zijn hier een paar tips: 
    – gebruik een goed geslepen snoeischaar 
    – knip net boven een knop af 
    – knip alle kruisende takken af 
    – knip alle zwakke stengels er tussenuit en knip de sterke stengels iets terug 
    – haal de dode stobben eruit aan de voet van de heester of boom 
  • Knip het dode hout weg van klimplanten, maar laat de wortels in de grond zodat ze opnieuw kunnen uitlopen. 

De Moestuin

Groenten

Welke groenten wil je dit komende jaar in je moestuin opkweken? Wat vind je lekker en wat eigenlijk niet. Ik blader altijd op websites van verschillenden biologisch geteelde groentezaden leveranciers.
Maak het jezelf niet te moeilijk en neem niet te veel hooi op je vork als je nog weinig ervaring hebt. Lees mijn artikel over makkelijke groenten zelf kweken. Dan weet je in grote lijnen hoe je zelf groenten kan kweken, hoeveel ruimte je daarvoor nodig hebt en wanneer je wat moet doen.

  • Zet hazelaarstokken neer rondom de kolen en span er netten overheen om te voorkomen dat de duiven, eksters en kraaien de boerenkool en palmkool opeten. 
  • Zaai snijbieten en dek ze af met vliesdoek. Snijbieten zijn kleurrijk en lekker en je kan ze in veel verschillende gerechten verwerken. 
  • Haal het gele blad weg van de spruitjes, boerenkool en palmkolen. Daar kunnen schimmels in zitten. Gooi ze niet op de composthoop om evt. Plantenziekten te voorkomen. 
  • Leg een rij tuinbonen, poot jonge uien, spinazie en dek ze af met een laagje vliesdoek of verteerde bladaarde om ze te beschermen tegen de vorst. 
  • Verzet de (bonen)stokken en span de jute netten waar straks de capucijners en pronkbonen weer tegenop groeien. 

Fruit

  • Dit is de beste tijd om fruitbomen en bessenstruiken te planten en snoeien tot begin maart. De binnenkant van de kroon moet goed luchtig zijn zodat er volgend seizoen voldoende ruimte is voor blad, bloei en vruchten. 
  • Knip de stengels van de najaars frambozen terug tot 10 cm boven de grond. 
  • Snoei in de druiven drastisch terug tot 2 knopen voor de hoofdtakken, voordat de sapstroom weer op gang komt, anders lekt de sapstroom eruit. Bind de hoofdtakken eerst goed vast. Het voorkomt ziekten en het verjongt de plant en geeft meer vruchten. 

Zaaien en kweken 

  • Je kunt nu al peterselie, kervel en koriander zaaien. Leg de zaadjes de avond vantevoren op en schoteltje met een vochtig stukje keukenpapier zodat ze sneller ontkiemen. 
  • Je kunt nu ook al venkel zaaien of verplanten naar de goede plek in de tuin, zolang het niet vriest. 

Oogsten

Dit is wat je kunt oogsten en bereiden dit jaar of volgend jaar in deze tijd van het jaar: 

  • Kolen: boerenkool, palmkool, spruitjes 
  • Wortels: bieten, wortels, pastinaak, schorseneer 
  • Stengels: selderij, prei 
  • Groenten: nieuw zeelandse spinazie 
  • Eetbare bloemen: wilde viooltjes 
  • Salade: winterpluksla: rucola, winterpostelein 
  • Kruiden: zolang het niet vriest: peterselie, kervel, rozemarijn, salie, laurier 

Tuinklusjes

  • Loop niet over het gras als het heeft gevroren, anders krijg je later gele plekken in het gras.  
  • Sluit de buitenkraan af om te voorkomen dat die bevriest. 
  • Geef vogels te eten als het vriest of als er sneeuw ligt en houd het vogelbadje open zodat ze water kunnen drinken.  
  • Steek nu de kanten van de vaste planten borders af en leg er een harde rand langs van oude klinkers of van cortenstaal. 
  • Veeg de tuinpaden schoon om te voorkomen dat je onderuit gaat en om te voorkomen dat slakken daar lekker onder het afgevallen blad gaan liggen. 
  • Heb je al een bladkorf gemaakt? Maak een bladkorf van kippengaas waarin je het afgevallen blad verzameld. Strooi iedere 5 cm een laagje kalk zodat het blad sneller verteerd. Gebruik de bladaarde om de voet van planten, heesters, bomen af te dekken tegen de vorst. 
  • Repareer de schuttingen en schuren waar je anders moeilijk bij kunt. 
  • Reviseer en smeer je grasmaaier en snoeischaar als je die hebt. 
  • Maak alvast je eigen zaai en stekgrond, koop alvast vermiculiet en maak de zaaibakken schoon. 
  • Houd je zadenopslag muis en ratvrij.  Gebruik geen giftige korrels! Er zijn electrische muizen- en rattenlokdozen te koop.
  • Je kunt nu heel goed vogelhuisjes ophangen of schoonmaken voor de verschillende soorten vogels in je tuin. 

heb je vragen?
maak een afspraak voor een gratis tuinadvies

Q is geïnspireerd door Sarah Raven en Jacqueline van der Kloet

Rabarber

Rabarber is een van de eerste gewassen die in het voorjaar van de koude grond kan worden geoogst. Het stelt geen hoge eisen aan de grond en vraagt niet veel verzorging. Het hoort tot de plantenfamilie boekweit. De planten kunnen 15 jaar oud worden.

Standplaats
Rabarber verdraagt lichte schaduw, liefst op een warme plek aan de slootkant. Plant een nieuwe stronk op een plek waar nog nooit rabarber heeft gestaan. Rabarber kan ook goed tussen de vaste planten in een bloeiende border. Het maakt mooi groot blad. Een verzorgde plant gaat 15 jaar mee.

Bodem en bemesting
Rabarber groeit op grond die diep is losgemaakt, 35 cm diep en vochthoudend. In de winter kunnen ze max. 14 dagen onder water staan. In de zomer max. 4 dagen zonder water. Rabarber houdt van zware organische bemesting voor een goede opbrengst.

Rabarber in bloei = eetbaar = snijbloem

Nieuwe plant
Er worden stukken wortel geplant van een minstens drie jaar oude plant. Scheuren en planten gebeurt in november. Met een scherpe spade verdeel je de pol in stukken, bijvoorbeeld 4 stukken. Na het scheuren laat je de wortelstekken enkele dagen opdrogen. De plant neemt 1 x 1 m ruimte in. Plant in een ondiep plantgat van ongeveer 5 cm zodanig dat de neuzen net onder de grond zitten. Ieder jaar in februari/maart compost geven.
Je kunt nu een plant in een pot kopen bij een biologische tuinderij of kwekerij. Dan heb je volgend jaar eigen rabarber uit eigen tuin.

rabarber met blad

Oogsten
De bladeren zijn giftig, maar wel goed voor de composthoop. Je kunt de stengels beter niet afsnijden, dan heb je kans op rot en daardoor beschadigde knoppen en slappe stengels. Trek liever de stengels los door de steel zo laag mogelijk beet te pakken en hem af te breken met een draaiende beweging. Oogst niet meer dan de helft van de stelen, de rest is nodig voor later of voor voldoende kracht in de plant voor volgend jaar.

Voedingswaarde
Het bevat waardevolle mineralen en vooral vitamine C en veel oxaalzuur. Dit zit vooral in het blad en trekt omstreeks 24 juni (Sint Jan) naar de stengels. Daarna is het beter om geen stengels meer te oogsten. Oxaalzuur bindt kalk en dus ook uit ons lichaam. Dit gebeurt alleen als je er veel van eet. Rabarber is minder geschikt voor jonge kinderen en voor mensen met nierklachten.

Voor gezonde mensen kan rabarber stimulerend werken op de stofwisseling. Door toevoeging van wat citroen- of sinaasappelssap is het niet nodig om suiker toe te voegen. Kook gedroogde dadels of rozijnen mee om de zure smaak te verminderen.  Of doe een beetje honing over de gekookte rabarber vlak voordat je het eet.

Recept Rabarber

Voorbereiden
Gebruik verse, niet slap hangende, rabarber zonder blad. Het is niet nodig om rabarber te schillen. Verwijder voor het koken het bruine velletje onder aan de steel. Snijd het witte stuk onderaan de steel in kleine stukjes en kook dit ook mee. Het verzacht de zure smaak. Verwerk rabarber meteen om vitamineverlies te voorkomen.

  • Recept voor Rabarbermoes (1 liter)
  • 1 kg rabarber in stukjes van 1 cm1 cm water (of 4 eetlepels)
  • 80 gram klein gesneden dadels
  • 30 gram klein gesneden gemberwortel
  • de schil en sap van een sinaasappel of halve citroen
  • eventueel 1 lepel arrowroot om te binden.

Doe de rabarber met een bodempje water, dadels, gember in een pan en vermeng alles goed. Breng al roerend aan de kook op matig vuur. Kook het 5 minuten gaar. Los arrowroot op in het vruchtensap en roer het door de rabarber. Laat het nog even aan de kook komen. Laat de rabarber afkoelen. 
Serveer met zelfgemaakte vanillevla of op een beschuit met aardbeien 

Bronnen 
Gezond Lekker Eten, Christofoor, 1989
Wilde venkel en rabarber, Caroline Zeevat en Ans Withagen, Van Dishoeck 2009.
Handboek ecologisch tuinieren, Velt, 2014